Lịch Vạn Niên › Ngày lễ

Tết Hàn thực

• ngày 3 tháng 3 âm lịch
• Việt Nam

Tết Hàn thực rơi vào mùng 3 tháng 3 âm lịch, là dịp nhiều gia đình, nhất là ở miền Bắc, làm bánh trôi, bánh chay dâng cúng tổ tiên.

Các năm tới

Tết Hàn thực là gì?

"Hàn thực" nghĩa là "thức ăn lạnh". Ở Việt Nam, ngày tết này diễn ra vào mùng 3 tháng 3 âm lịch và quen thuộc hơn với tên gọi dân dã Tết bánh trôi bánh chay. Vì tính theo âm lịch, ngày này trên lịch dương thay đổi theo từng năm, thường rơi vào khoảng cuối tháng 3 đến tháng 4. Phong tục này có ở miền Bắc Việt Nam, một số vùng của Trung Quốc và trong nhiều cộng đồng người gốc Hoa.

Nguồn gốc

Tên gọi Hàn thực gắn với một điển tích Trung Quốc thời Xuân Thu, được biết đến nhiều qua tiểu thuyết Đông Chu liệt quốc. Chuyện kể rằng Tấn Văn Công khi gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, được hiền sĩ Giới Tử Thôi hết lòng phò giúp. Khi trở về làm vua, Tấn Văn Công phong thưởng cho người có công nhưng lại quên mất ông. Giới Tử Thôi không oán trách, đưa mẹ vào núi ở ẩn. Nhà vua nhớ ra, cho người đi tìm; vì ông nhất định không ra, vua hạ lệnh đốt rừng để ép, khiến hai mẹ con đều chết cháy. Thương xót, vua lập miếu thờ và ra lệnh kiêng đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội nấu sẵn trong mấy ngày để tưởng nhớ.

Ở Việt Nam, sách xưa ghi rằng tục này "phỏng theo người phương Bắc". Tuy vậy, khi vào nước ta, ngày tết đã được Việt hóa và hòa với tết tháng Ba của người Việt. Người Việt không kiêng lửa, việc nấu nướng vẫn diễn ra bình thường, và ngày tết chủ yếu dành để cúng gia tiên, ít liên hệ tới điển tích ban đầu.

Phong tục của người Việt

Hoạt động quen thuộc nhất là làm bánh trôi, bánh chay. Bánh trôi là những viên bột nếp nhỏ có nhân đường phên, luộc chín nổi lên mặt nước; bánh chay có nhân đỗ xanh, ăn cùng nước đường, rắc vừng. Nhiều gia đình xay bột, đồ đỗ xanh từ hôm trước, rồi sáng mùng 3 cùng nhau nặn bánh, nấu xôi, chè để lễ Phật và cúng tổ tiên. Bánh trôi vì thế còn được gọi là bánh Hàn thực.

Theo các nhà nghiên cứu, tục ăn bánh trôi ngày này có thể đã phổ biến từ thời Lê. Trước đó, vào thời Trần, sử sách còn ghi người Việt có tục tặng nhau bánh cuốn vào tiết Hàn thực. Học giả Lê Quý Đôn cũng từng ghi lại rằng người nước ta rất chuộng bánh trôi nước, mỗi năm cứ đến mùng 3 tháng 3 lại làm.

Với một số dân tộc thiểu số ở miền Bắc như Tày, Nùng, ngày 3/3 âm lịch là một dịp lễ lớn, gọi là Tết Thanh minh hay lễ tảo mộ. Các gia đình chuẩn bị xôi, gà hoặc thịt mang ra mộ người thân để cúng, dọn dẹp phần mộ; người đi làm ăn xa cũng cố gắng trở về.

Gợi ý cho ngày này

• Mâm cúng đơn giản thường gồm vài bát bánh trôi, bánh chay, thêm hương, hoa, nước; tùy gia đình có thể thêm xôi, chè.
• Nặn bánh cùng con trẻ là cách vui để các em biết thêm về phong tục và gắn kết gia đình.
• Nếu không có thời gian tự làm, có thể mua bánh làm sẵn; điều quan trọng là tấm lòng nhớ tới tổ tiên.
• Bánh nếp khá khó tiêu, người già và trẻ nhỏ nên ăn vừa phải.

Tìm hiểu thêm: Tết Hàn thực trên Wikipedia